Halka Arz Almak Riskli Mi? Tarihsel Bir Perspektif
Giriş: Geçmişin Işığında Bugünü Anlamak
Tarihi, sadece geçmişin olayları olarak değil, bugünü ve geleceği anlamak için bir ışık kaynağı olarak görmek önemlidir. Çünkü geçmişteki olaylar, insanların toplumsal, ekonomik ve finansal kararlarını şekillendiren önemli dersler sunar. Halka arz almak, yani şirketlerin hisselerini halka sunarak borsada işlem görmesini sağlamak, günümüzde yatırımcılar ve şirketler için önemli bir ekonomik araç haline gelmiştir. Ancak bu araç, tarihsel olarak bazen büyük riskler, krizler ve toplumsal dönüşümlerle ilişkilendirilmiştir. Peki, halka arz almak gerçekten riskli midir? Bu soruyu tarihsel bir perspektiften ele alarak, bu finansal aracın evrimini inceleyecek ve geçmişten günümüze nasıl bir yolculuk yaptığını keşfedeceğiz.
19. Yüzyıldan Başlayan Bir Yolculuk: Sanayi Devrimi ve Halka Arzın Doğuşu
Halka arz, ilk olarak 19. yüzyılda sanayi devrimiyle birlikte önem kazanmaya başladı. Sanayi devrimi, fabrikaların ve büyük işletmelerin doğuşunu simgeliyor ve buna bağlı olarak finansal kaynakların artan ihtiyacı, şirketlerin sermaye toplama yöntemlerini de değiştirdi. Bu dönemde, borsa, şirketlerin büyümesi için gerekli olan finansmanı sağlamak amacıyla ilk kez geniş çapta kullanıldı.
Bu dönemin önemli bir örneği, 1812’de Londra Menkul Kıymetler Borsası’nda işlem görmeye başlayan bazı demir yolları şirketleriydi. Demir yolunun büyümesi, toplumsal ve ekonomik değişimlere yol açtı, ancak aynı zamanda büyük bir risk içeriyordu. Bu dönemin en büyük risklerinden biri, yeni sanayilerin büyüme tahminlerinin gerçeklikle örtüşmemesi ve bu yüzden şirketlerin iflas etmeleri oldu. Bu, halka arzın riskli doğasının ilk işaretlerindendir. Karl Marx’ın kapitalizmin doğası üzerine yazdığı eserlerde de belirttiği gibi, kapitalizmin aşırı rekabetçi yapısı, küçük şirketlerin büyüklerin karşısında ezilmesine ve büyük finansal balonların patlamasına yol açar.
20. Yüzyılın Başlangıcı: Büyük Buhran ve Halka Arzın Krizi
Halka arzın riski, 20. yüzyılın başlarında yaşanan büyük buhranla daha belirgin hale geldi. 1929’daki büyük buhran, dünya ekonomisinin çöküşüyle sonuçlanan büyük bir finansal krizdi. Bu kriz, borsada büyük bir çöküşe yol açtı ve birçok halka arz edilen şirketin iflas etmesine neden oldu. 1920’lerdeki büyük ekonomik patlama, yatırımcıları hızla yükselen hisse senetlerine yöneltmişti, ancak bu balonun patlamasıyla birlikte milyonlarca insan büyük bir maddi kayıp yaşadı.
Büyük Buhran sonrasında, Amerikalı tarihçi John Kenneth Galbraith, “The Great Crash” adlı eserinde, spekülatif yatırımların ve halka arzın riskli doğasına dikkat çekmiştir. Galbraith, borsada büyük kazançlar elde etme umudu ile yapılan yatırım kararlarının, balon ekonomilerinin yaratılmasına yol açtığını ve bunun tarihsel bir tekrarı olduğunu belirtir. Bu dönemde, şirketler büyük yatırımlar toplamak için halka arz yolu ile sermaye elde etseler de, yatırımcılar bu hisseleri yüksek fiyatlardan alarak büyük kayıplar yaşamışlardır.
Halka arzın bu dönemdeki riski, sadece finansal değil, toplumsal açıdan da önemli bir kırılma noktasıdır. Büyük Buhran, finansal sistemin güvenilirliğini sarsmış ve devletlerin piyasalara müdahalesini zorunlu hale getirmiştir. Bu da, piyasa düzenlemelerinin, riskleri azaltmaya yönelik bir araç olarak önem kazanmasına yol açmıştır.
1980’ler ve 1990’lar: Teknolojik Büyüme ve Dotcom Balonu
Halka arzın riskli doğası, 1980’ler ve 1990’ların sonlarına doğru yine büyük bir testten geçti. Bu dönemde, özellikle teknoloji sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin halka arzları büyük bir patlama yaşadı. 1990’ların sonunda teknoloji devlerinin büyümesi, internetin yaygınlaşması ve dijital dünyanın hızla gelişmesiyle birlikte, halka arz edilen şirketlerin sayısı arttı. Ancak, bu dönemde de finansal balonlar yaratıldı.
1990’ların sonlarına doğru, internet tabanlı şirketlerin halka arzları “dotcom balonu” olarak tarihe geçti. Bu süreçte, sayısız teknoloji şirketi, gerçek değerinden çok daha yüksek fiyatlarla halka arz edildi. Yatırımcılar, bu şirketlerin gelecekte muazzam bir kar sağlayacağına inanıyorlardı, ancak çoğu şirket hayal kırıklığına uğradı ve büyük kayıplar yaşandı. 2000 yılında patlayan dotcom balonu, halka arzın ne denli riskli olabileceğini bir kez daha gösterdi.
Robert Shiller, finansal balonlar üzerine yazdığı “Irrational Exuberance” adlı eserinde, bu dönemi ve halkın yatırım yapma kararlarının irrasyonel biçimde büyüyen beklentilere dayandığını tartışır. Shiller, balonun patlamasının ardından, özellikle teknoloji şirketlerinin çoğunun iflas ettiğini ve yatırımcıların büyük kayıplar yaşadığını belirtir. Bu olay, halka arzların tarihsel risklerini ve borsadaki belirsizlikleri bir kez daha gün yüzüne çıkarır.
21. Yüzyıl: Finansal Düzenlemeler ve Halka Arzın Yeni Yüzü
Günümüze geldiğimizde, halka arzlar finansal sistemin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Ancak son yıllarda, finansal düzenlemelerin artması, halka arz süreçlerini daha şeffaf hale getirmiştir. 2008 Küresel Finansal Krizi, yine halka arz edilen bazı büyük şirketlerin, borçlanma stratejilerinin ve spekülatif yatırımlarının yanlış olduğunu gösterdi. Bu kriz, borsaların ve finansal sistemin daha sıkı denetlenmesini gerektiren önemli bir dönüm noktasıydı.
Bugün, teknoloji devleri ve diğer büyük şirketler halka arzlarını gerçekleştirse de, yatırımcılar daha bilinçli ve dikkatli hareket etmektedirler. 2010’ların ortalarında, özellikle “unicorn” olarak bilinen milyar dolarlık teknoloji start-up’ları büyük bir ilgi odağı haline geldi. Ancak, 2020’lerde yaşanan piyasa çalkantıları, halka arzın potansiyel risklerini bir kez daha hatırlattı.
Edebiyat ve sosyal bilimler alanında yapılan çalışmalar, piyasa psikolojisinin yatırımcı davranışları üzerindeki etkisini sıkça tartışmaktadır. Daniel Kahneman ve Amos Tversky gibi psikologlar, insanların finansal kararlar alırken, duygusal ve psikolojik faktörlerden nasıl etkilendiklerini ortaya koymuşlardır. Halka arzlar, bu noktada, yatırımcıların duygusal reaksiyonlarına dayalı kararlar alabileceği bir alan olarak riskli olabilir.
Sonuç: Halka Arz Almak Riskli Mi?
Tarihsel perspektiften baktığımızda, halka arzın riskli doğası, yalnızca finansal değil, toplumsal ve psikolojik boyutlarıyla da ele alınması gereken bir konudur. Geçmişteki finansal balonlar, krizler ve ekonomik çöküşler, bu aracın potansiyel tehlikelerini gözler önüne sermektedir. Ancak aynı zamanda, doğru stratejilerle yönetildiğinde, halka arzlar, şirketler ve yatırımcılar için büyük fırsatlar da sunabilir.
Geçmişin izlerinden çıkaracağımız dersler, gelecekteki finansal kararlarımızda nasıl hareket etmemiz gerektiğini belirleyebilir. Sizce, halka arzlar gerçekten de geçmişte olduğu gibi sürekli bir risk unsuru mu taşır, yoksa finansal sistemin gelişen düzenlemeleriyle bu riskler azaltılabilir mi?